و ايتهد با اين كه شكى در آگاهىهاى گيبون ندارد ، در بارهء تاريخ پر ارزش او كه در سقوط و اعتلاى امپراتورى رم نوشته است ، مىگويد : « گيبون تحقيقات شايسته اى در بارهء سقوط و اعتلاى امپراطورى رم نموده است ، ولى عينك قرن نوزدهم به چشمانش » . تاكيد مىكنيم كه براى تحقيق آگاهانه و متعهدانه ، يك شرط اساسى باضافهء شرايط ديگر كه بايد آنها را مراعات كرد ، وجود دارد كه در نظر گرفتن و عمل به آن بسيار دشوار است و آن شرط عبارت است از دخالت ندادن بازيگرىهاى ذهنى خويش بوسيلهء محتويات پيش ساخته اى كه با عوامل مختلف مانند عقيده و ذوق و نوع تفكر به وجود مىآيند و آگاهانه يا ناگاه الگوهايى را براى تشخيص و بيان واقعيات خلق مىكنند . لذا يك محقق آگاه و متعهد ، نمىتواند در تحليل و تركيب موقعيت فتنه انگيز مانند ساير موقعيتهاى بشرى كمترين بازيگرى پيش ساخته از طرف محيط و عقايد و ذوقيات را دخالت بدهد . فتنه اى كه در دوران زمامدارى امير المؤمنين بوجود آمده بود چنان كه از تواريخ برمىآيد ، در دوران پيش از زمامدارى امير المؤمنين عليه السلام ، قضايايى را بعنوان مواد برنامهء اسلامى در جوامع به وجود آورده بودند . اين قضايا با حقيقت اسلام سازگار نبود . براى توجيه آنها موضوع اجتهاد و نظر را مطرح كرده مىگفتند : پيشروانى كه قضايايى را بعنوان مواد برنامهء اسلامى در متن اين دين جاودانى وارد كرده‌اند ، مجتهد و صاحب نظر بوده‌اند . اين خوش گمانى توجيهى براى تثبيت آن قضايا شده تدريجا به عنوان تكاليف و احكام اسلامى تلقى گشته بودند . امير المؤمنين ( ع ) كه به گفتهء علايلى در كتاب سمو المعنى فى سمو الذات همواره رهبر گروه محافظ اسلام بود ، براى بر كنار ساختن آن قضايا و آشكار كردن متن واقعى اسلام ، دست به اقداماتى جدّى زد .